Fajin nuk e kane gjithmonë te tjerët
By adri | June 29, 2008
Fajin nuk e kane gjithmonë te tjerët
Botuar tek gazeta Shqip
Një ndër prirjet më tipike mes shqiptarëve është padyshim që të shahet politika dhe politikanët për problemet që përballen. Për hir të së vërtetës këto sharje apo përçmime janë në më të shumtën e rasteve të merituara mirëpo nga njëra anë nëse ngelen vetëm tek sharjet nuk zgjidhet gjë, dhe nga ana tjetër ato shërbejnë si manifestim i papërgjegjshmërisë sonë individuale ose si një arratisje nga bashkëfajësia.
Kjo pasi nëse do bëjmë një ndarje artificiale kategorish bazuar në sfera veprimtarie, del qartë që pandershmëria apo kalbësia nuk është ekskluzivitet vetëm i politikës, por është po aq në mos më shumë e lulëzuar në të tjerë sektorë të jetës, madje edhe në ato sektor që zakonisht apriori duhet të kishin përbrenda më shumë virtuozitet, rigorozitet apo moral. Kështu po të marrim si fillim shoqërinë civile, instrumentalizimi politik, varësia ndaj agjendës së diktuar nga donatorët e “jashtëm” si dhe mungesa e transparencës së administrimit të buxheteve, mungesa e vullnetariatit apo misionit të qartë të organizatave nuk e bën këtë sektor të tretë më pak të përlyer se politika. Po të shihen institucionet fetare ku, helbete, morali e pastërtia pretendohen të jenë të nivelit superior, shikojmë që shpesh institucionet fetare tona janë zgjatime të interesave të huaja, servile ndaj sponsorizuesve financiar që vijnë nga jashtë dhe hera herës me konflikte të ndezura meskine të brendshme. Bota akademike pastaj është një kusur më vete, me ndonjë përjashtim të rralle të ndonjë individi virtuoz, apo ndonjë institucioni që ende ka ngelur oaz, në përgjithësi karakterizohet nga plagjiarizmi, seniliteti , steriliteti, mediokriteti e ryshfetet për provimet. Diçka e ngjashme mund të thuhet edhe për median, ku me përjashtime të rralla, pamundësia për të nxjerrë para drejtpërdrejtë nga reklamat, apo abonimet e shitjet, ka bërë që media shqiptare të ketë një varësi tek interesa të tretë të pronarëve përkatës, të cilët shpesh e instrumentalizojnë institucionin mediatik që zotërojnë për të bërë shantazh, shtënë në dorë favore ose për të siguruar imunitet. Read the rest of this entry »
Topics: Shkrime | No Comments »
Shqipëria e parë prej optikës së Big Brother
By adri | May 10, 2008
Shqipëria e parë prej optikës së Big Brother
Botuar tek gazeta Shqip
Uragani Big Brother pasi është vërtitur për pothuaj dhjetë vite me radhë nëpër mbi 70 shtete të botës përfshiu së fundmi edhe Shqipërinë. Janë të panumërta familjet shqiptare që rrinë të gozhduara para ekranit duke vëzhguar gjithë kureshti disa njerëz që vullnetarisht janë ofruar si kavie në një eksperiment që synon të simulojë në një far mënyre Oqeaninë e përshkruar në kryeveprën e Orwell-it. Ideja e këtij programi televiziv derivon prej romanit 1984 të shkruajtur në 1949, dhe ka si thelb një shtëpi laborator ku banorët janë të izoluar nga bota e jashtme dhe gjenden nën vëzhgimin e vazhdueshëm të shumë kamerave dhe mikrofonave nën moton e librit Big Brother is watching you (Vëllai i madh po ju mban nën mbikëqyrje).
Emisioni Big Brother në Shqipëri padyshim që i ka dhënë jetë shumë diskutimeve apo komenteve lidhur me realitetin që ravijëzohet në shtëpinë më të famshme shqiptare por ajo që më së shumti më ka ngacmuar mua ka qenë lidhja e këtij emisioni me librin e sipërpërmendur i cili është një ndër librat e mi më të preferuar. Por mbase duhet të them më mirë lidhja në formë sesa në përmbajtje të realitetit Big Brother.
George Orwell në librin e tij paraqet një realitet totalitar të cilin shqiptarët mund ta kuptojnë më lehtë se kushdo tjetër, pasi skenarin e shkruajtur në këtë roman e kanë pas vënë në skenë me besnikëri të plotë për gjysmë shekulli dhe ende po vuajnë nga vragat që ka lënë pas kjo përvojë tejet e hidhur. Megjithatë emisioni televiziv paçka se gjen tek Orwell-i frymëzimin, në përmbajtje në fakt ngjason me një libër tjetër po aq mbresëlënës dhe domethënës të titulluar Brave New World (Botë e re guximtare), të shkruajtur me mjeshtëri e largpamësi marramendëse nga Aldous Huxley në vitin 1932.
Janë të shumtë ata që kanë bërë një paralelizëm mes dy librave të cilët me të vërtetë kanë shkundur bashkëkohësit atëherë kur janë botuar. Të dy librat flasin për një realitet utopik, totalitar dhe për një hero që befas bëhet rebel dhe ngre krye ndaj realitetit. Por dallimi kryesor mes dy librave është që Orwell flet për një diktaturë të shekullit XX ndërkohë Huxley vë alarmin për një diktaturë që i përket së ardhmes, mbase shekullit të XXI, dhe në një far mënyre karakteret që shpalosen në lojën televizive Big Brother në Shqipëri i japin të drejtë Huxley-t. Totalitarizmi Orwellian fatmirësisht tregon së po i përket të kaluarës me përjashtim të Koresë së Veriut dhe Kubës ku njerëzit e sfilitur mezi po presin që Kastro të rrëshqasë më në fund në varr.
Kështu sikurse ka vënë në dukje eksperti i njohur amerikan i medias, Neil Postman ne po përballemi me rrezikun që përparimi teknologjik të na shërbejë si zëvendësues i vlerave njerëzore. Orwell flet për një realitet ku ka libra të ndaluar, Shqipëria jonë e dashur 1945-91; Huxley për një vend ku librat lejohen por nuk i lexon kush, Shqipëria jonë 1991-në vijim e ilustruar nga personazhet e Big Brother në TV. I pari flet për izolimin nga informacioni, ndërsa i dyti për një realitet ku informacioni është masiv aq sa nxit egoizëm dhe plogështi tek qytetari, i pari për një botë ku mbulohet e vërteta, i dyti për një realitet ku e vërteta ndodhet në një oqean kotësie; i pari për një pushtet të ndërtuar dhe mbështetur tek dhuna dhe nënshtrimi i dyti tek një shoqëri që jepet pas qejfeve të zbrazëta dhe e mpirë nga një lloj hipnoze kolektive; i pari për sundimin e propagandës, i dyti për sundimin nëpërmjet shpërqendrimit dhe çorientimit.
Por le ti rihedhimi një vështrim Big Brother-it shqiptar dhe të analizojmë pse mund të konsiderohet deri diku si përmbushje e profecisë së Aldous Huxley. Pikësëpari personazhet e atyshëm nuk duhen parë veçmas por si një kampion që në më të shumtën e rastit përfaqëson prirjet e rinisë shqiptare. Dhe këtu le të heqim dorashkat, të gjithë e dimë e duhet ta pranojmë që rinia shqiptare është duke u fundosur në injorancë, duke mos lexuar libra e duke e parë shkollën si një vend ku shtyhet koha e gjenden miq. Të rinj që janë duke shpërdoruar dritaren më të madhe të informacionit të njerëzimit, internetin, për lojëra virtuale, për të parë porno si dhe për Chat-e për të ‘peshkuar’ partnerë. Të rinj që nuk shikojnë në largpamësi, por vrasin mendjen si të shtyjnë pasditen e radhës, që nuk ndjekin kauza apo nuk kanë vokacione, nuk kanë fe, por që mjaftohen me një ndeshje sportive apo një telenovele amerikano-latine. Të rinj që nuk kanë individualitet të spikatur, ndjekin me besnikëri modën e nuk ushqejnë kreativitetin apo origjinalitetin vetjak. Të rinj që qëndrimin më kurajoz publik kanë mbrojtjen në një tryezë kafeneje të një skuadre futbolli apo të një aktori apo këngëtareje. Të rinjtë tanë nuk merrem me aktivizim social, nuk janë të angazhuar në shoqata joqeveritare apo parti politike por fillojnë që të hënën që të bëjnë përgatitje sesi do kalojnë fundjavën. Të rinj që nuk kanë pasione artistike që të këmbëngulin në realizimin e veprave, nuk merren me sport ku të synojnë arritje por që pasionin e gjejnë tek hedonizmi, shijimi i një veshje firmato apo ngarja e një makine luksoze. Të rinj që nuk e kanë haberin nga gjeografia politike, ngatërrojnë Austrinë me Australinë, Slloveninë me Sllovakinë por që dinë të të rreshtojnë përmendesh me një frymë emrat e klubeve të natës të Bllokut përfshi këtu emrat e baristëve apo deejay-eve që luajnë në to. Të rinj që nuk dinë gjë për reformën elektorale që ka nxjerrë parlamenti shqiptar por që dinë të thonë se Christian Dior ka nxjerrë një parfum të ri. Të rinj që ndihen më afër yjeve hollivudiane të Sunset Boulevard sesa banorëve të Gërdecit e që kujtohen disi për hallet e Shqipërisë vetëm kur ikin dritat e semaforit dhe bëhet lëmsh trafiku.
Dhe Huxley na paralajmëron pikërisht për një diktaturë që bën zap një shoqëri ku njerëzit heqin dorë nga arti, shkenca, letërsia, historia, monogamia, feja, individualiteti apo aktivizmi në këmbim të lumturisë së menjëhershme që vjen nga qejfe sipërfaqësore (seksi si aktivitet social, kafeneja, pubet, rroba të bukura , lëvdatat e momentit, pispillosjet, thashethemet) ose nga gëlltitja e drogës soma (ekuivalent të sotshëm soma do të kishte alkoolin, hashashin, exctasy apo pilulat anti-depresion). Një lloj panem et circenses (buke dhe cirk për të shpërqendruar popullin në Romën e lashtë) po buka e sotshme është makiatoja e shoqëruar me një cigare slims dhe cirku është televizioni, por kujdes, jo ai informativ, por ai zbavitës me filma e telenovela.
Këtu patjetër që duhet të përmendet se ka edhe përjashtime të rralla të rinjsh të cilët ndryshe nga rregulli, merren me çështje dhe janë vizionarë, lexojnë e studiojnë, kanë ideale dhe qëllime, kanë pasione dhe individualitet, kanë talent dhe çmojnë vlera. Këta janë për t’u inkurajuar pasi e kanë jetën të vështirë të stigmatizuar prej uniformitetit dhe mediokritetit që ka pllakosur rininë shqiptare dhe japin një rreze drite për lirinë dhe demokracinë shqiptare. Ku ma gjen të ishin më të shumtë! Por fatkeqësisht ka njerëz në Shqipëri që në jetën e tyre janë aq të mallkuar nga fati sa të përjetojnë kalimin nga një realitet Orwell-ian në një realitet Huxley-ian. Aldous Huxley po paska të drejtë, e ardhmja jonë nuk është aspak premtuese po qe se vazhdohet në këtë drejtim!!!
Topics: Shkrime | 12 Comments »
Proporcionali rajonal: instalimi i oligarkise shqiptare
By adri | April 15, 2008
Proporcionali rajonal: instalimi i oligarkise shqiptare
botuar tek gazeta Shqip
Me sa duket dy të fuqishmit i vunë vulën sistemit të ri elektoral pas një marrëveshje dypalëshe që kishte si motiv interesin e ndërsjelltë meskin të këtyre dy aktorëve dhe shpërfillte interesin ose vullnetin e gjerë publik. Duke patur parasysh konfliktin e interesit që qëndron prapa kësaj marrëveshje që do të thotë se dy vendim-marrësit janë edhe përfituesit e reformës dhe duke patur parasysh impaktin e jashtëzakonshëm që do të ketë sistemi i ri proporcional rajonal në Shqipëri me sistemin e numërimit D’Hondt, do të kishte qenë shumë më e ndershme dhe dinjitoze qe nje reformë e të tilla përmasave të kalohej në një shqyrtim publik dhe miratohej me referendum.
Kjo reformë vështirë se gjen ndonjë gjë nga konteksti shqiptar për ta justifikuar përveçse përpjekjen e lidershipit të të dy partive politike që të trembur nga pluralizmi apo fragmentizimi i spektrit politik, me anë të kësaj manovre sigurojnë dominimin e tyre politik jetëgjatë në Shqipëri. Fillimisht është qesharak argumenti që përdoret se meqënëse Spanja është demokratike edhe sistemi është i mirë që do të thotë të kapërdihet një sistem i një shteti me heterogjenitet etnik në një vend me homogjenitet etnik. Proporcionali rajonal është vendosur në vende me heterogjenitet etnik, minoritete domethënëse apo tradita federealizmi si Spanja, Austria apo Argjentina ndërkohë që në vendin tonë ky sistem thjesht do të përforconte një prirej tashmë jashtëzakonisht negative. Në vendin tonë krahinorizmi dhe klanizmi i spikatur (i manifestuar nga prania e theksuar e verilindorëve në këtë administratë apo e deputetëve të tepelenës në legjislaturën e kaluar) duhej dekurajuar e luftuar mirëpo me këët sistem thjesht theksohet. Ndërkaq i vetmi minoritet yni, ai grek, nuk ka vuajtur kurrrë nga mungesa e përfaqësimit pasi ka qenë vazhdimisht në parlament e në qeverisje. 
Kjo reformë në varësi të mënyrës sesi do të bëhet ndarja në distrikte me shumë kandidatura, rrezikon ta ngrejë pragun elektoral nga minimumi i 5% në zonat qendrore deri tek 15% në zonat periferike, duke eleminuar në mënyrë artificiale partitë e vogla. Përjashtim bën PBDNJ-ja e cila ka një kompaktësi territoriale në jug që do ia sigurojë një përqindje mjaftueshëm të lartë për ta futur në parlament. Shumëçka mund të thuhet për partitë e vogla që janë klienteliste, nepotiste dhe hiena të vogla që përfitojnë nga plaçka e luftës mes të mëdhenjve. Mirëpo duhet qartësuar që në veprimet e tyre ato kanë qenë qartazi instrumenta në duart e partive të mëdha dhe çdo pandershmëri e tyre ka qenë rezultat i lojës mes të mëdhenjve prandaj nëse mbahet një qëndrim normativ apo moral kundër partive të vogla, i njëjti duhet mbajtur ndaj partive të mëdha që në fakt e kanë hequr edhe vallen. Edhe “dushku” që konsiderohet si një taktikë që ka shërbyer si silikon për këto parti, ka qenë thjeshtë një taktikë e dirigjuar nga dy partitë e mëdha të cilat po të donin mund të mos e kishin përdorur këtë taktikë duke bashkuar votën e kandidatit me atë të partisë.
Por problemi këtu nuk qendron tek dhembshuria për partitë oportuniste që vërtiten si grabitqare për të lëpirë kockat e lëna nga partitë e mëdha por bëhet fjalë për bllokimin që i bëhet sistemit për të ardhmen duke e rritur shumë koston e hyrjes së partive të reja apo faktorëve të rinj. Me këtë sistem nuk ka kandidatë të pavarur dhe ç’është më e rëndësishmja parti të reja ideologjike apo parti çështjesh ose parti që përfaqësojnë grupime të caktuara që mund të ravijëzoheshin në të ardhmen, nuk do të mund të zhvilloheshin e ndikonin në përmirësimin e ofertës politike duke nxitur konkurrencën. Ato nuk do të kishin shans që të futeshin në parlament po që se që në hap të parë nuk do të kishin diçka tek 10% të votuesve të përhapur në mënyrë relativisht proporcionale në gjithë vendin.
Madje ky sistem jo vetëm që do të thellonte ndarjen primitive krahinore por mbase do të ndizte artikulimin politik të komuniteteve fetare të cilat kanë kompaktësi domethënëse në territore të caktuara të Shqipërisë që mund të përkthehet në taktika mobilizuese të suksseshme për të siguruar poste deputeti në disa rajone ku këto komunitete gjenden të përqëndruara dhe aktive. Kështu në Veri Perëndim ky sistem mund të nxisë shfaqjen e katolicizmit politik, në Jug ortodoksizmin politik e në Shqipërinë e Mesme islamin e politizuar.
Dy partitë kryesore do të shndërroheshin në fortesa të mirëfillta të pasfidueshme dhe pushteti politik do të përqëndrohej në pak duar në mënyrë të garantuar për një kohë të gjatë. Kjo gjë është me të vërtetë problematike po të kihet parasysh se ato nuk kanë demokraci të brendshme dhe tashmë vuajnë nga përqëndrimi i pushtetit në dorë të kryetarit. Për më tepër që procesi i politizuar i administrimit të zgjedhjeve dhe i përbërjes bipartizane të KQZ-së iu jep dy partive një avantazh të krahasueshëm të tejskajshëm. Autoritarizmi i kryetarëve të dy partive kryesore nga ky sistem do të përforcohet për tre arsye. Arsyeja e parë ka të bëjë me listat e mbyllura që do të caktohen nga lideri i partisë dhe për të bërë pjesë në to si dhe për tu renditur në numrat e parë duhet servilosje para liderit.
Arsyeja e dytë ka të bëjë me pragun e lartë de facto që vendoset për të hyrë në parlament i cili do të dekurajonte fraksionet alternative tek partitë kryesore. Grupime të të pakënaqurve të njërës apo tjetrës parti do t’u binte fuqia shantazhuese me skizmën pasi po qe se do të shkëputnin një copë të partisë do e kishin të vështirë që të futeshin në parlament. Edhe më parë mbijetesa e një fraksioni të shkëputur nga partia mëmë ka qenë e vështirë megjithatë rasti i LSI-së dhe PDR-së të linte të kuptonte që presioni me skizmën e mundshme kishte njëfarë efikasiteti por tani zbehet fare.
Së treti në një garë elektorale me mazhoritar apo lista të hapura dashur pa dashur liderëve të dy partive të mëdha iu duhet që të përfshijnë në lojë persona me individualitet e personalitet të spikatur, me reputacion e që mund të ndodh që mos të jenë detyrimisht në kontroll të tyre. Kjo pasi qytetarët do të votojnë edhe për individët e përzgjedhja e kandidatëve të ofruar nga partitë kryesore ka rëndësi vendimtare. Mirëpo me lista të mbyllura ,individualiteti dekurajohet ose penalizohet dhe personalitetet me kurajo e qëndrime jo konformiste brenda partisë nuk do mund të futeshin në lista ndërkohë që sahanlëpirësit do të ishin të parët në listat e mbyllura. Kjo do të thotë që karriera në partitë politike do të shkatërrohej njëherë e mirë dhe se dy partitë politike shqiptare do të dështonin në përmbushjen e një prej roleve më të rëndësishme të partive në demokraci, atë të farkëtimit të lidershipit dhe kuadrove të ardhshëm politik.
Një tjetër problem ekzistues që do të përforcohej është padyshim përqëndrimi i politikës akoma më tej në Tiranë dhe shkëputja e lidhjes midis deputetit dhe votuesit. Votuesit do të kenë shumë pak në dorë për të vendosur se kush kandidat duhet të jetë e kush nuk duhet të jetë në parlament ndërkohë që PD dhe PS do kenë luksin të vendosi edhe në zonat më periferike të vendit kandidatë që banojnë tek blloku në Tiranë e që më shpesh kanë qenë në Parma apo Padova të Italisë sësa në Përmet.
Deputetët nuk do të kenë përgjegjësi fare për zonën apo rajonin nga kanë dalë gjë që do ti lërë zonat periferike të papërfaqësuara dhe të përbuzura nga pushteti qendror. Niveli i tanishëm i kufizuar i pushtetit vendor bën që ky deficit të jetë domethënës por edhe nëse vijohet më tej me procesin e decentralzimit, do të duhet shumë kohë që në zonat e varfra fuqia tatimbledhëse e pushtetit vendor të jetë mjaftueshëm i madh e domethënës sa të minimizojë varësinë nga pushteti qendror.
Topics: Shkrime | No Comments »
Marrosja e zonjës Del Ponte
By adri | April 1, 2008
Marrosja e zonjës Del Ponte
Botuar tek Gazeta Panorama
Në 3 prillit të këtij viti pritet të dalë në treg prej shtëpisë botuese Feltrinelli libri i Carla Del Pontes “Gjuetia: unë dhe kriminelët e luftës (La caccia - Io e i criminali di Guerra). Zonja del Ponte nuk i shpëtoi dot tundimit për të ngelur e famshme dhe për të vazhduar që të qëndrojë në qendër të vëmendjes kësaj radhe duke shitur e firmosur një libër shumë të debatueshëm. Tashmë janë bërë publike prej saj pjesë të këtij libri dhe ajo që më së shumti ka tronditur opinionin publik është akuza se prej disa burimeve të “besueshme” Ushtria Çlirimtare e Kosovës ka marrë peng mbi 300 serbë të Kosovës e i ka transportuar me makina nëpërmjet Kukësit e Tropojës në Burrel, në një shtëpi të verdhë diku tek 20 kilometra në jug. Në Burrel janë futur nëpër disa laboratorë ku para se këta serbë të vriteshin iu janë marrë organet e trupit dhe nëpërmjet Rinasit janë trafikuar në vende perëndimore. Skenar ky që Stephan King apo Alfred Hitchcock do e kishin pasur zili, por që për këdo që e njeh Shqipërinë, Kosovën dhe rrethanat e asaj kohe përbën padyshim një fyerje të inteligjencës.
Kjo çështja e trafikut të organeve, duke qenë e llahtarshme kuptohet që tërheq lehtësisht vëmendje dhe jo rastësisht Del Ponte ka përzgjedhur këtë pjesë për t’ia rrëfyer publikut para se ta publikojë librin. Një taktikë marketingu për librin e saj më të vërtetë e qëlluar. Trafiku i organeve në vetvete është një mit urban që mbillet dhe lulëzon lehtë në një vend fertil me injorancë e përhapet lehtë nëpër shoqëri ku mbizotëron kultura e thashethemeve. Ky mit urban u përhap disa vite më parë në Shqipëri sidomos nga disa organizata që në letra konsiderohen jofitimprurëse, por që në fakt janë më se grabitqare të cilat për të siguruar donacione nga jashtë sajonin probleme të mprehta të këtij lloji që me zhurmën e madhe që bëjnë tërhiqnin vëmendjen e fondacioneve apo qeverive të huaja. Madje asokohe një çështje e tillë, që në realitet mund të demistifikohet lehtë, zuri faqet e shtypit të Tiranës dhe zaptoi madje reportazhe të tëra të televizioneve që hamendësonin praninë e laboratorëve sekret në Fier a gjetiu tjetër. Sikur këto laboratorë të ishin varreza makinash ku klientët të venë e të bëjnë pazar kur të kenë nevojë duke blerë një organ të një “makine” për ta transplantuar tek “makina” e tyre si të ishte organi kollodok apo pasqyrë e përdorur.
Ekspertiza e autorit të këtij artikulli për mjekësinë në fakt avitet maksimumi tek përdorimi i leukoplastit apo paracetamolit, por disa gjera lidhur me trafikimin e organeve thjeshtë nuk shkojnë mbarë me një arsye të shëndoshë dhe mund të demistifikohen lehtë po të kërkohet sadopak informacion elementar për transplantimet e organeve nëpërmjet një shëtitje nëpër google.
Shqipëria e asaj kohe ka qenë në qendër të vëmendjes ndërkombëtare e tejmbushur jo vetëm me spiunë të gjithfarë flamujve, por edhe me gazetarë apo aktivistë të shoqërisë civile dhe një aktivitet i tillë nuk kishte sesi të mos binte në sy. Rrugët e Verilindjes së Republikës së Shqipërisë janë aq të këqija sa edhe dhia zbret prej tyre me frena dore, e jo më të mos bien në sy kamionë të tërë të mbushur me 300 robër serb që shkojnë drejt Burrelit. Kuptohet që një organ njeriu nuk është si floppy disc që e nxjerr nga një kompjuter e ia fut tjetrit. Për ta nxjerrë organin kërkohen klinika shumë moderne dhe mjekë shumë të përgatitur ndërkohë që dihet se një pjesë e mirë e qytetarëve të Burrelit zbresin në Tiranë edhe për mbushjen e dhëmballëve. Vetë transplantimi i parë zyrtar për herë të parë në Shqipëri si proces është bërë vitin e kaluar me ndihmën mjekëve dhe aparateve të marra nga Italia ndërkohë që transplantimi i parë në Botë është bërë në Boston në 1954.
Organi duhet të transportohet prej dhuruesit tek pacienti që ka nevojë brenda pak orësh e prandaj në vendet e zhvilluara ekziston një rrjet i sofistikuar me banka moderne me të dhëna për pacientët dhe me një sistem të përsosur logjistik transporti me helikopterë, ambulance apo avionë specialë që koordinohen nga qendra të specializuara. Pak pasi hiqet organi prej donatorit, zbrazet prej gjakut me një solucion special të ftohtë dhe vendoset në enë sterile të paketuara me akull dhe niset menjëherë për tek pacienti sa më shpejtë që të jetë e mundur. Zemrat dhe mushkëritë duhet të transportohen brenda katër orëve pas nxjerrjes prej donatorit, mëlçia mund të durojë 12-18 orë, pankreasi 8-12 orë e kështu me radhë. Si mund të mos ketë rënë në sy në aeroportin e Rinasi që gjatë asaj kohe ishte në monitorimin ose kishte prani të bollshme të NATO-s?
Madje në vendet e zhvilluara ekziston gjithashtu një sistem tejet i koklavitur i cili shqyrton përputhshmërinë e organeve të dhuruara me pacientët në nevojë duke studiuar nëse përkon grupi i gjakut, nëse përputhen indet, si janë përmasat e organeve apo aspekte të tjera të hollësishme midis donatorit dhe pacientit për të garantuar shpërndarjen sa më efikase dhe të suksesshme të organeve që vihen në dispozicion. Organet nuk janë si diamantet e Afrikës që i fsheh ku të duash dhe i shet kur të teket. As që mund të mendohet të ketë pasur një sistem të tillë kaq të ndërlikuar dhe njëherazi të fshehtë në Shqipëri kur dihet që ne kemi vështirësi për të ndërmarrë operacione të tilla të ngjashme mjekësore ndërkombëtare edhe me gjithë infrastrukturën e shtetit në dispozicion. Mjafton të përmendet rasti i dhimbshëm i humbjes së personalitetit të shquar Gramoz Pashko për të cilin maksimumi i mjeteve shtetërore u vunë në dispozicion për të kuptuar pamundësinë teknike të vendit tonë.
Pastaj vetë numri i madh i individëve të përfshirë e bën qesharake këtë pretendim. Ku i bie të ketë shkuar gjithë ky bollëk organesh pa lënë gjurmë e ngjallur dyshim kur për shembull gjatë vitit 2000 në gjithë Shtetet e Bashkuara të Amerikës janë bërë gjithsej 956 transplantime mushkërie dhe 2198 transplantime zemre? Aq i ekzagjeruar dhe joracional është ky pretendim për trafikun e organeve sa i paraqitur në këtë mënyrë vetë del Ponte bën autogol pasi vetëm trushkulurit mund të besojnë këto pallavra të pabaza.
Kjo marrosje e del Pontes të trondit për marazin antishqiptar që paska kultivuar kjo zonjë e që vë shumë në dyshim paanshmërinë dhe objektivitetin e veprimtarisë së saj si prokurore në gjykatën e Hagës kur është bërë fjalë krimet e Kosovës. Lajthitja shembullore që paraqet besimi i saj në këto fakte detyrimisht nuk dëshmon për një koeficient të lartë inteligjence. Ky shkrimi i saji dëshmon për më tepër për mungesën e informacionit apo për një njohje të kufizuar të rrethanave të luftës së Kosovës. Në këtë libër ajo përpiqet ti mbush mendjen publikut që UÇK-ja paska pasur një sistem logjistik kaq të sofistikuar sa të shes nëpër botë organe njerëzish ndërkohë që një ndër sfidat kryesore të luftëtarëve ka qenë furnizimi me armë e municion nga Shqipëria për në Kosovë. Ky transport bëhej me njëmijë e një mundime, në kushte nga më primitivet duke u transportuar shpesh nëpër çanta shpine të rrezikuar nga pusitë e ushtrisë serbe e nga minat, dhe nëpër një kalvar aq të gjatë e të lodhshëm (protagonistët e këtyre misioneve dëshmojnë se vetëm për të kaluar bjeshkët e Pashtrikut nevojiteshin mbi 16 orë marshim) sa kur kallashi kinez i ushtrisë shqiptare mbërrinte në zonën operative të Llapit apo Drenicës ishte ndryshkur.
Ky libër i del Pontes me këto fakte kaq të pagëlltitshme të shkruara prej saj me të vërtetë ngre pikëpyetje të mëdha për objektivitetin, profesionalitetin dhe efikasitetin e veprimtarisë së Gjykatës së Hagës për Krimet e Luftës në Ish Jugosllavi. Në mënyrë të veçantë dëshmia e pretenduar prej saj për trafik organesh të bërë nga shqiptarët është një teknikë e ndyrë marketingu. Tingëllon sikur të jetë bërë enkas për përfitime dhe famë personale duke instrumentalizuar një tragjedi sikurse ka qenë lufta e Kosovës, duke spekuluar me një mit urban që siç ndodh zakonisht me enët boshe bën tepër zhurmë, si dhe duke nëpërkëmbur dhimbjen dhe emocionet e shumë njerëzve që kanë humbur të dashurit e tyre në atë luftë. Botimi i kësilloj shpifjeje meriton jo vetëm përbuzjen publike por edhe qëndrime zyrtare nga qeveria e Republikës së Shqipërisë dhe Republikës së Kosovës që kurrsesi nuk mund të rijnë duarkryq përpara kësaj përbaltje.
Topics: Shkrime | 7 Comments »
Një reformë elektorale për së mbari
By adri | March 3, 2008
Një reformë elektorale për së mbari
Botuar tek gazeta Panorama
Prej vitesh reforma elektorale është bërë një ndër temat më të rrahura dhe të preferuara të debatit publik. Kohët e fundit me sa duket ka filluar një garë për të rendur e propozuar alternativa sa më të guximshme të zëvendësimit të sistemit elektoral sikur sistemi të ishte burimi i problemet të zgjedhjeve të pandershme shqiptare. Ndërkohë që shmanget vëmendja nga problemi kryesor i zgjedhjeve në Shqipëri, administrimi i tyre në terren dhe moszbatimi i kodit elektoral. Një tjetër problem i identifikuar është edhe fenomeni i votimit strategjik, Dushkut, i cili në fakt mund të eliminohet lehtë po qe se vota për kandidatin është në të njëjtën kohë edhe proporcional si votë për partinë. Shumë i janë vërsulur sistemit mazhoritar për faktin e thjeshtë që në kushtet e mungesës së rendit publik dhe zbatimit të ligjit gjatë fushatës, procesit të votimit dhe numërimit të votave, të fortët kanë një supremaci. Në këtë rast është fatale që të zmbrapsemi në mënyrë disfatiste duke e pranuar këtë realitet e duke marrë ne mundimin që të anashkalojmë këtë problem të kriminalizimit të procesit elektoral, në vend që ta ballafaqojmë e ta zgjidhim siç duhet këtë çështje. Read the rest of this entry »
Topics: Shkrime | No Comments »
Alarm i Rreme: paniku i shtimit te universiteteve private
By adri | January 26, 2008
Alarm i Rreme: paniku i shtimit te universiteteve private
Botuar tek revista Klan
Pak muaj më parë nëpër mediat shqiptare gëlonin reklamat e universiteteve të ndryshme private që janë hapur viteve të fundit në Shqipëri dhe kjo prani e theksuar e tyre në sferen publike ka bërë që shumë ithtarë të sektorit publik të irritohen dhe të ndërmarrin një kryqëzatë të zellshme kundër sektorit privat të arsimit të lartë. Tanimë që viti shkollor ka nisur dhe pasioni e agresiviteti kundër shkollave të larta private janë zbehur, për momentin, mbase është mirë që ky sektor në Shqipëri të analizohet shtruar duke e krahasuar edhe me përvojat e tjera evropiane. Në fakt intensiteti dhe përqëndrimi ndaj kësaj teme është disi qesharake po të kihen parasysh përmasat e arsimit të lartë privat tek ne, fakti që problemi kryesor tek ne qendron tek arsimi parauniversitar, niveli i braktisjes dhe rënies së cilësisë së arsimit dhe kushteve materiale në shkollat fillore si dhe po nxirret në pah që arsimi i lartë është krejt fakultativ përgjegjësia e shtetit për arsimimin e lartë të individëve është minimale përkundrejt arsimit parauniversitar dhe studentët janë mbi 18 vjeç, që do të thotë njerëz të pjekur e të lirë të cilët vendosin vetë se çdo bëjnë me arsimin e tyre të lartë dhe kanë më pak nevojë për përkujdesje nga shteti e analistët. Read the rest of this entry »
Topics: Shkrime | 4 Comments »
TVSH-ja si pleh qe kultivon injorancën e ndot klimën e biznesit
By adri | January 15, 2008
TVSH-ja si pleh qe kultivon injorancën e ndot klimën e biznesit
Botuar tek gazeta Panorama
Politika fiskale më e fundmit e vendosjes së TVSH-së për arsimin privat dhe për importin e librave të huaj erdhi si rrufe në qiell të kthjellët. Kjo sepse procesi u bë me ngut të madh pa konsultim me palët e interesuara dhe sepse kjo masë bie ndesh me premtimet elektorale dhe del në kundërrymë me politikat më të hershme fiskale të kësaj qeverie që kanë konsistuar në uljen e barrës fiskale (si psh. taksa e sheshtë apo përgjysmimi i taksave për bizneset e vogla dhe të mesme). Ndërkohë që qeveria e ka vendosur arsimin në plan të parë të veprimtarisë së vetë dhe me të vërtetë ka ndërmarrë disa reforma të frytshme në këtë fushë, kjo masë nuk bën gjë tjetër veçse dëmton rëndë nivelin e arsimit dhe të kulturës në përgjithësi në Shqipëri. Taksa mbi vlerën e shtuar, per se, ka si impakt kryesor ngarkimin me barrë të konsumtarorit dhe prandaj zakonisht vihet për të dekurajuar konsumin dhe nxitur nivelin e kursimeve. Mirëpo në rastin tonë nuk është duke bërë gjë tjetër përveçse po dekurajon investimin e mëtejshëm të familjeve shqiptare në arsimimin e fëmijëve të tyre dhe në blerjen e librave që vijnë nga jashtë.
Sakaq kryeministri kushedi sesa herë radhazi ka përmendur me mburrje faktin që familjet shqiptare janë të gatshme të harxhojnë më shumë për arsimin e fëmijëve të tyre dhë për të blerë libra për ta. Mbase ka një llogjikë që të dekurajohen shpenzimet në mallra konsumi luksoz apo në shpenzime për konsum të menjëhershëm zbavitjeje por kurrësesi për arsim dhe lexim. Arsimi dhe leximi duhet të trajtohen nga shteti si sektorë strategjik sepse çdo investim në dije do të thotë përfitim publik të burimeve cilësore më konkurruese dhe të suksesshme si dhe shtetas më të qytetëruar dhe më të lexuar (ne mbajmë vend rekord në Evropë për moslexim librash e për library e biblioteka të varfëra). Arsimi madje është një përgjegjësi publike dhe shteti duhet që të ngazëllehet që sipërmarrja private si dhe vetë konsumatorët janë të gatshëm të hedhin para në këtë sektor duke e lehtësuar buxhetin e shtetit (buxheti shqiptar për arsimin është ndër më të ultit në Evropë qoftë në përqindje të buxhetit e qoftë në vlerë absoslute ) si dhe duke e plotësuar përpjekjen e shtetit për shkollimin e shoqërisë. Porse familjet që kanë dëshirë të çojnë fëmijët e tyre në shkolla private jo vetëm që nuk përfitojnë nga buxheti publik asnjë kacidhe për arsimimin e fëmjëve paçka se i kanë paguar taksat, por tanimë duhet të ngarkohen me pagesa edhe më të mëdha që shtohen falë rritjes së TVSH-së. Nga vendosja e TVSH-së mbi importin e librit të dytët që penalizohen pas lexuesve janë botuesit shqiptarë të Kosovës e Maqedonisë, librat e të cilëve do të jenë 20% më të shtrenjta për konsumatorin e Shqipërisë. Dhe këtu haset inkoherenca e radhës, nga një anë kjo qeveri pretendon se për kauzën kombëtare po harxhon rreth 700 milionë euro për të lidhur dy anët e kombit me rrugën patriotike e nga ana tjetër dëmton rëndë integrimin kulturor të kombit tonë duke rritur koston e qarkullimit të librit shqip. Por kjo politikë fiskale dëmton edhe besimin e investitorëve tek qeveria pasi në një farë mënyre ka një efekt prapaveprues sepse ndryshon rregullat e lojës në mes të rrugës. Arsimi i lartë privat ka hapësirën më të ngushtë dhe vështirësinë më të madhe të konkurrimit si sektor pasi garon përball arsimit të lartë shtetëror falas. Ky sektor gjithashtu është i pakonsoliduar dhe konsiston në investime të kohëve të fundit dhe padyshim që investitorët kanë bërë planet e tyre të biznesit, planifikuar investimet e madje marrë edhe kredi duke u nisur nga sistemi i mëhershëm fiskal pa TVSH-në. Rritja e TVSH-së do të reflektohet padyshim në uljen e normës së fitimit si dhe në rritjen e çmimit. Rritja e kostos së shkollimit do dekurajojë klientët e ardhshëm e për rrjedhojë sërish do dëmtojë normën e fitimit e fare lehtë mund të çojë në falimentim. Një situatë e ngjashme ka qenë ajo e taksimit të lojërave të fatit me një barrë të rëndë fiskale pasi kompania e kazinosë e kishte bërë tashmë investimin. E si mund të inkurajohet klima investitore për të ardhmen në Shqipëri kur nuk mund të bësh dot një projeksion as dy tre vjeçar të një investimi duke qenë se nuk je i sigurtë nëse do vazhdojnë apo jo këto rregulla loje dhe qeveria luhatet në mënyrë të paqëndrueshme e të paqartë me politikat e veta? Nga njëra anë deklarohet me të madhe se vendi ynë është në procesin e integrimit evropian dhe liberalizmit e nga ana tjetër ndërmerren masa të pastra merkantiliste që synojnë të favorizojnë disa pronarë të veçuar të shtypshkronjave private që kanë lidhje me pushteti në kurriz të gjithë lexuesve shqiptarë. Po kush janë rrethanat rënduese të kësaj llogjike fiskale? Ngritja e TVSH-së në vetëvete shkon kundër idesë së qeverisë së vogël, miniarkizmit liberal, sepse rëndon nivelin e taksimit dhe bën të mundur transferimin e më shumë burimeve prej sektorit produktiv të ekonomisë drejt sektorit publik duke dëmtuar efikasitetin e ekonomisë. Edhe sikur mos të kishim fare të bënim me zhgënjimin prej mungesës së identitetit të djathtë të qeverisë dhe mashtrimin me ideologjine e premtuar liberale apo platformën politike të premtuar, në kushtet konkrete rritja e sektorit publik dhe shtimi i të ardhurave të qeverisë është i pajustifikuar sepse efikasiteti i shpenzimeve publike lë shumë për të dëshiruar dhe i pandershëm sepse shteti vetë nuk i paguan siç duhet detyrimet kur bëhet fjalë për TVSH-në. Në rastin e parë shteti kërkon të vjelë më shumë para nga publiku mirëpo nuk ka rritje as në mirëadministrimin e fondeve, as në efikasitetin e shpenzimeve publike e as në transparencën apo integritetin e mënyrës sesi bëhen këto shpenzimeve. Deri në tetorin e kaluar qeveria me zor kishte bërë diku tek 40% të disbursimit të buxhetit publik që do të thotë që qeveria paratë ti merr por nuk të jep aq sa duhet në këmbim për to, as shpenzime publike as shërbime të mira. Pse iu dashkan dhënë më shumë para qeverisë kur kjo qeveri nuk është e aftë të shpenzojë siç duhet me efikasitet paratë e marra nga populli deri tani dhe ku shërbimet publike nuk njohin përmirësim (mjafton të përmendet mosfurnizimi me energjinë elektrike apo ujësjellësi). Le më pastaj që raportet ndërkombëtare nuk dëshmojnë për ndonjë ulje të korrupsionit dhe aq me tepër që shumica e shpenzimeve qeveritare bëhet me ngut, shkel e shko, në muajt e fundit të vitit. Vetë mbështetja e buxhetit të shtetit tek TVSH-ja madje ka një efekt regresiv sepse ngre koston e produkteve për përdorim personal që do të thotë se të varfërit paguajnë më shumë ndërsa të pasurit e ndjejnë më pak. Vendosja e TVSH-së në vetëvete përmban edhe tre pandershmëri të mëdha. Së pari mbështetetja e buxhetit tek TVSH-ja dëshmon se shteti është i paaftë që të godasë evazionin fiskal duke mos vjelë siç duhet tatimin mbi fitimin e individëve apo tatimin mbi të ardhurat e kompanive. TVSH-ja vilet më lehtë se këto të fundit të cilat mund të fshihen më mirë. Për shembull në rastin e universiteteve private për studentët (klientët) për secilin student ka një numër amze në regjistër dhe një kontratë shoqëruese pra dashur pa dashur çdo tranzaksion është i regjistruar mire sepsë përndryshe studenti nuk merr diplomë të njohur nga shteti. Së dyti shteti e vjel lehtë TVSH- faturën fiskale në momentin transaksionit, porse nuk e rimburson kurrë kur i takon ta rimbursojë. Sipërmarrrësit në rastin më të mirë paguajnë ndonjë përqindje rryshfet tek ofiqarët përkatës për të marrë atë që iu takon me ligj por në rastin më të keq dhe më të shpeshtë iu duhet ta harrojnë fare rimbursimin e TVSH-së. Pandershmëria e tretë, dhe kjo lidhet disi me pjesën e parë të artikullit, ka të bëjë me faktin që rritja e TVSH-së është duke u kryer në mënyrë arbitrare dhe selektive pikërisht tek arsimi dhe librat, me efekt të dëmshëm për interesat publike dhe pa ndonjë impakt shumë domethënës tek të ardhurat buxhetore. Pse asnjë qeveri nuk ka vendosur ende TVSH-në për ndërtimin që përbën çerekun e ekonmisë shqiptare e merret me një sektor të papërfillshëm për sa i përket të ardhurave që sigurohen në buxhet por shumë të rëndësishëm për sa i përket diturisë dhe kulturës së shqiptarëve? Për faktin e thjeshtë që sektori i ndërtimit ka lobet më të fuqishme në vend që kanë shërbyer si financuesit kryesorë të fushatave elektorale dhe ky sektor ka një pjesë të mirë të politikanëve qoftë të pushtetit e qoftë të opozitës të përfshirë si në mitmarrje ashtu edhe vetë në sipërmarrje.
Topics: Shkrime | 1 Comment »
Debati i çorientuar i reformës elektorale
By adri | January 10, 2008
Debati i çorientuar i reformës elektorale
Botuar tek gazeta Panorama
Në vendin tonë është rihapur debati për reformimin e sistemit elektoral duke vënë në pikëpyetje atë ekzistuesin. Mirëpo fatkeqësisht përqasja e këtij debati është tejet subjektiv dhe lë mënjanë një ndër faktorët kryesorë të analizës, zbatueshmërinë e ligjit.
Në rastin e parë secili nga aktorët që propozon një sistem zgjedhor të ndryshëm nga aktuali, as nuk merr mundimin që të shpjegojë se përse alternativa e parashtruar do të ishte e dobishme për Shqipërinë, por thjesht propozojnë një sistem elektoral që t’i shkoj për shtat interesave më të ngushtë të organizatës së tyre politike. Kështu për shembull LSI po propozon një sistem elektoral të pastër me prag të lartë e social demokratët një proporcional me prag të ulët, me bindjen se këto propozim iu japin përkatësisht një përparësi të krahasuar partive të tyre.
Por edhe këtu analiza jo vetëm që nuk është e sinqertë, por nuk është as tërësisht e peshuar mirë sepse dikush mund të kundërargumentojë se vetë këtyre partive nuk iu leverdis që ta eleminojnë sistemin përkatës (përjashto elementin e dushkut) pasi në rastin e LSI-së, kjo parti , avantazh kryesor të krahasuar ka faktin që mund të marrë jo vetëm vota me propocional por edhe me maxhoritar duke u pozicionuar si e vetmja parti politike, përveç dy partive kryesore, që ia del të marrë një distrikt zgjedhor vetë. Kjo rrethanë i jep një pozicion të rehatshëm të të tretit që mund të shërbejë si interlokutor ose që mund të vendosë se në cilën anë do të rëndojë peshorja. Në një proporcional të pastër kjo parti do të shndërrohej në një prej partive të tjera që do të merrte vota nga proporcionali ndërkohë që proporcionali padyshim që mund të shkaktojë fragmentarizimi të skenës politike. Dy partitë kryesore në mungesë të ideologjisë të qartë politike fare lehtë mund të copëtohen duke qenë se arsyea kryesore që i mban të bashkuar figurat e dy partive kryesore është është fakti që në një sistem me tipar thelbësor maxhoritarin sikurse është tani, sigurimi i pushtetit jashtë këtyre dy partive do të ishte i pamundur. Me proporcionalin numri dy i një prej dy partive kryesore fare lehtë mund të bëjë skizmë, të bëj një parti ku është vetë zot pa pritur dekada që t’i zërë vendin liderit të partisë së madhe, një parti që merr diku tek 7-8%, të faktorizohet e të mund të përfshihet në kombinimet e koalicioneve qeverisëse.
Ndërkohë që partitë e vogla janë çuditërisht shumë të sigurta që do të mbijetojnë vetë në një sistem proporcional të pastër duke mbivlerësuar aftësitë e tyre për të ndjellur mbështetjen e publikut shqiptar dhe duke nënvlerësuar rolin që sistemi aktual ka në mbijetesën e tyre politike. Në një sistem proporcional të pastër këto parti dytësore nuk do t’iu hyjnë më në punë partive të mëdha për të çuar tek këto parti votat e proporcionalit që përndryshe do të shkonin dëm. Por jo vetëm që në proporcional nuk mund të bëhet votimi strategjik, pra dushku, por në proporcional partive të vogla iu humbet mundësia për të shantazhuar e bërë pazar duke kapitalizuar ato pak vota të tyre për të siguruar një marrëveshje paraelektorale. Në maxhoritar pak vota të një partie të vogël mund të bëjnë gjëmën brenda një zone elektorale të lëkundur duke i detyruar partitë e mëdha të hyjnë në kompromis me partitë e vogla.
Çështja e pragut pastaj është një debat pa lidhje për të cilin është e kotë të diskutohet më tej pasi nëse ka një grup apo segment minoritar të shoqërisë shqiptare për të cilin justifikohet plotësisht sistemi proporcional është minoriteti grek i cili gëzon mbështetjen e pakursyër të shtetit grek. Ky i fundit na shantazhon kur të dojë në procesin e integrimit Euro-Atlantik. Një prag i lartë do ta lërë këtë minoritet jashtë përfaqësimit politik në parlament, gjë që jo vetëm që nuk është e drejtë, por as e mundur për t’u realizuar. Ne nuk kemi pasur takat për të hequr çisternat greke nga porti e thyer duopolin e telefonise mobile e jo më t’i mbajmë grekët jashtë parlamentit ku është legjitime që të jenë. Për mos të folur pastaj që në të ardhmen mund të dalë ndonjë organizatë politike e Romëve ose Egjitptianëve nëse këtë ta fundit konsolidojnë një ndjenjë solidariteti dhe një vetëdije politike siç ka ndodhur në vende të tjera të Lindjes.
Së dyti analiza e sistemit aktual vuan nga një përqëndrim tek elementet e gabuara dhe duke mos përfillur instrumentat e zbatimit të sistemit. Motivi kryesor me të cilin justifikohet ndryshimi i sistemit elektoral është votimi taktik sipas të cilit mund të minimizohet çuarja dëm i votave duke i kaluar ato tek një preferencë dytësore. Mirëpo ky votim nuk është detyrimisht i keq madje ka vende si për shembull Irlanda dhe Malta qe kanë sistemin elektoral të një vote të transferueshme (Single Transferable Vote) transferimi i votës është pjesa thelbësore e sistemit. Gjthësesi sistemi i votimit strategjik, alias dushku, mund të ndryshohet meqënëse është stigmatizuar kaq shumë. Ky ndryshim, nëse e lyp nevoja, mund të bëhet fare lehtë pa patur nevojë që të përmbyset sistemi. Sistemi mund të evoloje pa u revolucionarizuar. Mjafton që të bihet dakord për një element të veçantë, që votuesi të votojë vetëm në një fletë votimi dhe vota që ky individ jep për kandidatin e zonës së vetë të merret automatikisht në konsideratë për proporcionalin.
Megjithatë zbatimi i drejtë i procesit elektoral është problemi që më së paku është duke u trajtuar dhe kjo pasi në një farë mënyre të gjithë palët e kanë ngjyer të paktën njëherë gishtin në mëkatin e manipulimit të zgjedhjeve. Qoftë e majta dhe qoftë e djathta ka qenë edhe xhelat edhe viktimë e masakrimit të demokracisë shqiptare duke nëpërkëmbur vullnetin politik të votuesve. Ndërkohë që kjo duhet të jetë edhe epiqendra e debatit sepse pa një mekanizëm funksional dhe të ndershëm të zbatimit të procesit zgjedhor konform ligjit, ndryshimi i sistemit elektoral nuk zgjidh punë sidoqoftë ndryshimi apo alternativa e përzgjedhur. Pikësëpari duhet që përderisa jemi në zemër të Evropës dhe në shekullin e 21-të, të kemi lista të sakta të votuesve, regjistër civil të rregullt dhe dokumenta identifikimi rigoroz. Çdo përpjekje për ta justifikuar vonesën me argumenta teknik është qesharake pasi kjo është thjeshtë çështje vullneti sepse fundja ne jemi sa një lagje e Shangait në numër dhe sa një provincë e Argjentinës në sipërfaqje. Madje me këto çështje është marrë në mënyrë të posaçme BE dhe NATO duke i paraqitur si parakushte specifike e të pashmangshme për të ecur përpara në procesin e integrimit. Së dyti proceset e hartimit të listave të votuesve në terren, përgatitjes dhe funksionimit të komisioneve elektorale, zhvillimit të votimit dhe numërimi i votave janë të rregulluara në mënyrë të qartë nga ligji dhe çdo shkelje e kodit elektoral nevojit ndëshkim ligjor. Për sa kohë nuk ka qoftë edhe një komisioner hajdut të ndëshkuar, as nga ndonjë qendër votimi e as nga komisioni qendror i zgjedhjeve, nuk mund të bëjmë veçse të presim vjedhje të mëtejshme të votave. Të ndryshosh kodin elektoral apo sistemin elektoral duke u ankuar për impaktin e tij ndërkohë që ai nuk është zbatuar siç duhet është njësoj sikur të thuhej se kemi një rritje të numrit të vrasjeve dhe se dispozitat ligjore të kodit penal kundër vrasjeve janë joefikase e duhen ndryshuar paçka se vetë policia nuk ka guxuar të arrestojë qoftë edhe një vrasës të vetëm. Çdo përpjekje për tia mveshur problemin ndonjë faktori tjetër është një përpjekje për t’iu shmangur përgjegjësisë dhe për të maskuar dëshirën e papërmbajtur për shmangur ballafaqimin me vullnetin e popullit.
Reforma elektorale është një nevojë emergjente pa të cilën ngelemi në vend numëro në procesin e integrimit Euro-Atlantik dhe në procesin e zhvillimit të vendit. Mirëpo kjo situatë alarmante kurrësesi nuk duhet të çojë në gjetjen dhe përdorimin e ndryshimeve të pamatura e radikale. Tundimi për të përdorur një përmbysje të sistemit elektoral si të ishte një shkop magjik për të zgjidhur problemin është i madh. Madje një ndryshim total i sistemit elektoral mund të dukej shumë mirë edhe për marrëdhëniet e publikut duke lënë përshtypjen se diçka konkrete është duke u bërë. Porse mungesa e një analize profesionale e të hollësishme si dhe zelli i madh për të bërë shfaqje politike nëpërmjet ndryshimeve radikale bëjnë që të mos kuptohet se problemet e mëdha shpesh gjejnë zgjidhje tek ndryshimet e vogla.
Topics: Shkrime | No Comments »
Manipulimet me sondazhet dhe raportet ndërkombëtare
By adri | December 30, 2007
Manipulimet me sondazhet dhe raportet ndërkombëtare
Botuar tek gazeta Panorama
Fundi i vitit është karakterizuar nga një rritje e jashtëzakonshme e sondazheve që synojnë të nxjerrin në pah kush është individi më popullor, personazhi më i famshëm apo njeriu më i suksesshëm i vitit. Në shumicën e mediave, qoftë të shkruara e qoftë elektronike, përdorimi i sondazheve është shndërruar në një tendencë të vërtetë që sa vjen e shtohet. Format me të cilat mblidhen përgjigjet e publikut janë nga më të ndryshmet, e variojnë nga letrat, email-et, tek sms-të, klikimet në internet apo telefonatat. Janë shtuar edhe sondazhet që kërkojnë të zbulojnë opinionin e publikut lidhur me çështje të ndryshme të aktualitetit apo qëndrime të ndryshme politike që zënë rendin e ditës.
Padyshim që vlen të theksohet dimensioni pozitiv në këtë tendencë që po përvijohet kohëve të fundit në Shqipëri. Kjo tendencë dëshmon për një përforcim të marrëdhënieve media-publik pasi sondazhet që masin opinionin janë shndërruar në ura ose kanale komunikimi ndërmjet këtyre dy palëve. Kjo gjë tregon që mediat janë gjithnjë e më të ndjeshme ndaj opinonit të publikt dhe gjithnjë e më të interesuara për të nxjerrë në pah këtë opinion dhe jo detyrimisht opinionin e botuesit aq të përfolur të mediave.
Rritja e përdorimit të sondazheve në këtë rast të lë të mendosh se mediat në vendin tonë janë duke u demokratizuar pasi është duke u rritur varësia e medias ndaj përshtypjeve të lexuesve, shikuesve apo dëgjuesve. Këto sondazhe ofrojnë një kanal për publikun për të ngritur zërin e tij dhe dëshmon që nuk është vetëm media ajo që ndikon në axhendën publike por edhe anasjelltës.
Bashkë me sondazhet, kohëve të fundit vihet re që i lihet më shumë hapësirë studimeve apo raporteve që dalin nga institucione apo organizata të ndryshme. Mbulim gjithnjë e më i madh i është dedikuar hulumtimeve rigoroze të institucioneve si Freedom House, Transparency International apo Ëorld Bank. Punimet e këtyre të fundit jo vetëm që janë raportuar por edhe janë komentuar e interpretuar nga analistët e ndryshëm të medias dhe madje ka rastisur që janë bërë subjekt bisede edhe për programe televizive të posaçme për to. Edhe kjo prirje padyshim tregon një zhvillim të gazetarisë hulumtuese në Shqipëri dhe se më shumë hapësirë po iu lihet burimeve profesionale me autoritet.
Megjithatë, kjo prirje ka problemet dhe ndërlikimet e veta që kanë të bëjën drejtpërdrejtë me vetë natyrën e këtyre studimeve. Sondazhet dhe raportet e ndryshme që shfaqen në media janë shpesh shumë të sofistikuara dhe për këtë arsye është e nevojshme që gazetarët apo analistët që merren me to të kenë të paktën një përgatitje të përshtatshme metodologjike për të kuptuar, analizuar, raportuar apo interpetuar siç duhet ato. Përndryshe publikut i prezantohen sondazhe të rreme e të manipuluara qe nuk tregojnë opinionin e vërtetë të publikut dhe po kështu studimet që mbulohen nëpër mëdiat e ndryshme nëse trajtohen nga njerëz të paaftë mund të degjenerojnë në keqinterpretime apo keqkuptime.
Defekti kryesor që në fakt zhvleftëson tërësisht një pjesë të mirë të sondazheve të mediave shqiptare është procesi i kampionimit të pjesëmarrësve që japin përgjigje. Që një sondazh të jetë shkencërisht i saktë, duhet të jetë bazuar tek një kampion të përzgjedhur në mënyrë rastësore dhe përfaqësuese, të përdorë pyetje asnjëanse dhe të goditura si dhe të ketë një personel që të jetë i aftë për të komunikuar siç duhet me të intervistuarit. Që një kampion të jetë përfaqësues ai duhet zgjidhet nëpërmjet një procesi përzgjedhës rastësor, që në fakt është një sistem llotarie ku çdo individ i popullsisë së vendit duhet të ketë të njëjtin probabilitet matematikor për tu përfshirë në kampionin e sondazhit, po ashtu si ndodh në një llotari ku çdo numër ka të njëjtin probabilitet për të qënë fitues. Mënyra e përgjedhjes së kampionimit është një mënyrë se si një porositës sondazhi mund të ndikojë në rezultatet e sondazhit. Në një rast hipotetik banal, nëse dikush do të nxjerrë fitues të majtën, mjafton që ti marri të gjithë të intervistuarit e kampionit të vetë në Kuçove ose Tepelenë që janë fortesa të së majtës. Në rastin e gazetave në Shqipëri ato shiten diku tek 50 000 kopje në ditë dhe vetëm në zona urbane. Kjo do të thotë që edhe sikur të gjithë lexuesit e gazetave të votonin prapë ata nuk do të ishin përfaqësues të shoqërise shqiptare. Prandaj kuptohet që lexuesit besnik të një gazete të djathtë do të nxirrnin në një sondazh hipotetik si njeriun më popullor në Shqipëri Bamir Topin. Pra nuk është rastësi që lexuesit e një gazete të djathtë të votojnë djathtas dhe as që mund të pretendohet që këta votues të jenë përfaqësues të të gjithë shqiptarëve. E njëjta gjë ndodh me mediat elektronike shumë pak njerëz kanë internet në Shqipëri që të votojnë online e për rrjedhojë rezultati i votimeve nuk është përfaqësues. Përpos kësaj në të tilla procese votimi elektronik nuk mund të sigurohet rigoroziteti i votimit përdersia i njëjti person mund të dërgojë qindra sms, qindra emaile me adresa anonime që hapen falas apo të bëj qindra klikime për të njëjtën preferencë në një anketë në faqe interenti.
Sondazhet pastaj përpara se të konsiderohen mjaftueshëm rigoroze sa të meritojnë të botohen duhen parë jo vetëm nga procesi i kampionimit por edhe nga aspekte të tjera të metodologjisë së realizimit të tyre. Për shembull mënyra se si janë gatuar pyetjet e anketës është thelbësore pasi pyetjet që janë të ngarkuara emocionalisht ose që janë me qëllim orientuese mund të çojnë në përgjigje të caktuara. Mënyra e ndërtimit të frazës së pyetjes, renditja e fjalëve dhe pyetjeve, përdorimi i fjalëve evazive përdorimi i fjalëve tepër specifike apo teknike, i përkufizimeve të panjohura mirë apo të dykupimta si dhe bërja e pyetjeve për çështje jo të njohura mirë duke hamendsuar se i intervistuari është në dijeni për një çështje, janë armë manipulimi në dorën e atij që harton sondazhin.
I njëjti problem vihet re edhe me studimet që trajtohen nga mediat shqiptare. Shpesh studimet apo raportet që dalin nga institucione të ndryshe bien në duar të individëve jo kompetentë dhe diskutohen në media shpesh në mënyrë të gabuar. Kjo pasi jo vetëm që nuk shqyrtohet rigoroziteti i studimeve, metodologjia e realizimit të tyre, vlerësimi i burimit prej nga vijnë studimet përpara se ato të publikohen apo transmetohen por edhe sepse të dhënat e tyre nuk analizohen nga njerëz ekspertë të fushës ose njerëz që kanë përgatitje të shëndoshë në metodat e kërkimin shkencor. Shpesh të dhënat nxirren nga këto studime në mënyrë të thatë, të shkëputura nga konteksti, duke u interpretuar e analizuar gabmisht si pasojë e mosnjohjes së statistikës apo koncepteve e temave që preken nga një studim. Një rast tipik keqtrajtimi i një studimi ishte ai i raportit të fundit të Transparency International. Pjesa dërrmuese e shtypit u mor me një të dhënë të vetme që erdhi nga përgjigjet e një pyetjeje të vetme (sa individë kishin dhënë rryshfet) të sondazhit të përdorur për të nxjerrë raportin ndërkohë që nuk u komentua rezultati i agreguar treguesit të perceptimit (Country Perception Index ) i cili tregonte një rënie të korrupsionit në Shqipëri. Në vitin 2005 Shqipëria ishte në vendin e 126-të për sa i përket integritetit dhe transparncës, në vitin 2006 në vendin e 111-të dhe sivjet në vendin e 105-të.
Dihet pastaj që askush nuk e vuri në dyshim nga ana metodologjike vlerën apo saktësinë e studimit të Transparency International që në shumë qarqe akademike merret me shumë rezerva. Korrupsioni është një koncept kaq i gjerë dhe abstrakt dhe manifestohet në shumë forma duke e bërë shumë të vështirë matjen.
Shkalla e korrupsionit mund të lidhet me frekuenxën e dukurisë së mitmarrjes, masën apo vlerën e ryshfeteve të paguara ose përfitimin që nxirret prej vjeljes së kësaj mite dhe përveç studimit të Transparency International egzistojnë studime të ndryshme që përdorin indikatorë të ndryshëm. Përveç kësaj është e vështirë të matet niveli i korrupsionit në momentin kur bëhet një mesatare e formave të ndryshme të korrupsionit të nxjerra nga studime që përdorin indikatorë të ndryshëm. Kështu për shembull nëse do e përdornim metodologjinë e Transparency International për të studiuar kriminalitetin në dy qytete me të njëtjën popullsi do të na dilte se kriminaliteti do të ishte i njëjtë pavarsisht se në një qytet kishte 40 vrasje dhe 10 grabitje dhe në tjetrin 40 grabitje dhe 10 vrasje. Kuptohet që jo të dy qytetet janë njësoj të sigurta. Kjo pasi tek CPI të gjitha format e korrupsionit trajtohen njësoj që nga ryshfeti prej dy mijë lekësh që i jepet një mjeku për një vizitë deri tek ryshfeti i majmë që jepet për një rrugë kombëtare.
Për mos t’i hyrë më tej aspekteve akoma më teknike të bërjes së sondazhit publik ku në renditjen e Transparency International vendet e gjithë botës krahasohen me njëri tjetrin sikur të kishin të gjithë të njëjtin sfond kulturor. Një përson i pyetur mund të ketë një standard moral të lartë dhe ta quajë korrupsionin në vendin e vetë A shumë të lartë por ndërkohë një person nga një vend tjetër mund të kishte një standard më pak të ndjeshëm moral ndaj korrupsionit dhe do ta quantë korrupsionin e vendit A si të ulët. Po kështu njerëzit vlerësojnë rëndësinë apo domoethënien e korrupsionit në mënyrë relative me problemet e tjera të vendeve të tyre që variojnë nga njëri vend në tjetrin, dhe nuk e masin atë në mënyrë absolute duke përdorur një sistem universal matës. Po kështu ekspertët e TI në Berlin që merren me mbledhjen dhe përpunimin ndërkombëtar të të gjitha të dhënave shpesh mund të japin gjykime të papërshtatshme sepse në peshimin e të dhënave nisen nga paragjykimet e tyre kulturore, nga bindjet apo opinionet e tyre për standardet etike ose gabojnë sepse nuk kuptojnë siç duhet kontekstin kulturor të vendeve që marrin në shqyrtim.
Me pak fjalë sondazhet dhe studimet janë shumë delikate dhe ashtu sikurse një lajm çfarëdo nuk mund të raportohet drejtëpërtë pa u konfirmuar nga burime të pavarura e të besueshme ashtu edhe anketat dhe studimet duhet të filtrohen mirë përpara se të nxirren nëpër faqet e para. Prandaj del e nevojshme që mediat të investojnë jo vetëm në prezantimin në cilësinë dhe ngjyrat e letrës së shtypit apo teknologjinë e transmetimeve radio-televizive por por edhe në kualifikimin e mëtejshëm të stafeve të tyre për t’u marrë me të tilla hulumtime ose në angazhimin e ekspertëve kompetentë për t’i trajtuar ato në mënyrë rigoroze.
Topics: Shkrime | 1 Comment »
Pse duhen kthyer menjëherë pronat e komuniteteve fetare?
By adri | December 22, 2007
Pse duhen kthyer menjëherë pronat e komuniteteve fetare?
Botuar tek gazeta Panorama
Rishikimi i ligjit famëkeq 7501 rikthehu në qendër të vëmendjes çështjen e pronave të pakthyera. Për festën e Bajramit qeveria i dha komunitetit musliman një copëz tokë si për të rehatuar kërkesat e pandalura të këtij komuniteti për kthimin e pronave të konfiskuara gjatë regjimit komunist. Në fakt moskthimi ose të paktën moskompensimi i pronave të konfiskuara gjatë komunizmit është një ndër plagët më të mëdha të trashëguara nga regjimi komunist dhe një ndër padrejtësitë më të mprehta që përball shoqëria shqiptare sot. Kjo padrejtësi bëhet akoma më e rëndë kur në Shqipëri ka nisur ndërkohë një proces legalizimi i pronave pa leje që është në fakt një proces amnestie ndaj një veprimi të paligjshëm ndërkohë që ende nuk është bërë zbatimi i një veprimi të ligjshëm dhe të drejtë sikursë është rikthimi i pronësisë. Pra për kushtet dhe përmasat e informalitetit në Shqipëri, legalizimi është i pashmangshëm, por ky proces legalizimi duhet që gjithësesi të vij në rrang përparësie prapa procesit të kthimit të pronave pasi përpara se të bëhet një favor apo lëshim sikurse është amnistia duhet të ndërpritet dhe kompensohet fillimisht një padrejtësi.
Ndërkohë që kur bëhet fjalë për procesin e kthimit apo kompensimit të pronave pronave edhe këtu mund të thuhet se ka vend për përparësi pasi duke njohur kontekstin dhe implikimet mund të thuhet se në plan të parë duhet të jetë kthimi i pronave të paluajtshme i komuniteteve fetare. Komunitetet fetare janë dhe në mënyrë të veçantë institucionet dhe kleri i tyre, janë mbase viktimat më të mëdha të regjimit komunist shqiptar e për rrjedhojë martirizimi i tyre e bën më të nevojshme një dëmshpërblim më të shpejtë dhe efikas ndaj tyre. Përpos kësaj ajo që është akoma me më shumë rëndësi, është fakti që kthimi i pronave ndaj komuniteteve fetare do t’i konsolidonte këto komunitete funksionalisht dhe do të garantonte autonominë e tyre ndaj ndikimeve të huaja. Prandaj edhe dhënia e asaj tokës ndaj komunitetit musliman nuk duhet të ngelet një ndodhi e shkëputur dhe sporadike por të shtohet në përmasa dhe të shtrihet edhe tek komunitetet e tjera fetare.
Normalisht veprimtaria e komuniteteve fetare duhej të bëhej e mundur ose nga kontributet e besimtarëve ose nga puna apo angazhimi vullnetar i besimtarëve ose nga përdorimi i aseteve apo pronave të këtyre komuniteteve. Ka raste ku edhe qeveria financon komunitetet fetare. Në kushtet e Shqipërisë, komunitetet fetare janë shkatërruar në një mënyrë të paprecedent duke qenë se kemi qenë i vetmi vend zyrtarisht ateist në botë. Jo vetëm që është ndërprerë mënyrë të kobshme vazhdueshmëria e institucioneve fetare, zhdukur kleri e masakruar besimtarët e palëkundur por është dëmtuar rëndë edhe tradita. Dhe dëmtimi që u përvijua në më shumë se tre dekada rresht e ka bërë shumë të vështirë ringjalljen e traditës fetare në vendin tonë. Në kushtet kur shoqëria shqiptare ka një moshë mesatare diku tek 29 vjeç, trashëgimi i vetëdijes fetare dhe zakoneve e ritualeve është jashtëzakonisht e vështirë. Për këtë arsye edhe komunitetet fetare do e kishin pasur pothuaj të pamundur ringjalljen po qe se do të mbështeteshin vetëm tek mundësitë brenda Shqipërisë. Fatmirësisht ndihmë të madhe dhanë diaspora dhe trojet shqiptare të ish Jugosllavisë por gjithësesi shumica e ndihmës erdhi nga komunitetet fetare të vendeve të huaja. Mirëpo nga një ndihmë në kushtet e emergjencës që doli në pah fill pas rënies së komunizmit në Shqipëri, ajo që vihet re në vendin tonë është një varësi e pandërprerë ndaj ndihmës së huaj dhe motivi kryesor i kësaj vazhdimësie është padyshim ndihma financiare dhe jo thjesht liturgjike apo teknike. Nëse këtyre komuniteteve do t’ju ktheheshin pronat padyshim që nevojat për të siguruar financime nga jashtë do të minimizoheshin.
Madje duke patur parasysh varfërinë e theksuar të shqiptarëve jo vetëm që nuk kemi sponsorizim financiar të institucioneve fetare nga besimtarët, siç edhe i takon, por kemi shpesh individë të varfër që përfshihen në veprimtaritë e komuniteteve fetare për të siguruar ndihma ekonomike dhe mundësi të ndryshme përfitimi material personal. Njihet mirë në Shqipëri prirja për t’u konvertuar në të krishterë ortodoks duke u pagëzuar dhe ndryshuar emrin vetëm e vetëm për të marrë viza apo dokumenta qëndrimi për të emigruar në Greqi. Po kështu janë të shumtë individët e tjerë që hiqen muslimanë apo katolikë të zellshëm vetëm e vetëm për të siguruar ndihma materiale apo përfitime të tjera personale si përshembull mundësi për t’u kuruar jashtë vendit.
Por problemi kryesor nuk është shndërrimi i traditës fetare nga vokacion i kulluar në oportunizëm material duke prodhuar një perversitet apo kultivuar një fallsitet në shoqërinë shqiptare. Problemi kryesor është politik pasi kjo varësi financiare e komuniteteve fetare shqiptare sjell në mënyrë të pashmangshme një ndikim të theksuar politik të vendeve të huaja tek këto komunitete tona. Historikisht misionet fetare në vend të huaj janë pëdorur si instrumente për të infiltruar e kamufluar çështje politike, spiunazh, difuzion kulturor e diplomaci publike apo për të siguruar mbështetje për një qëndrim politik të vendeve dërguese. Kuptohet që po qe se komunitetet fetare do kishin një qëndrueshmëri financiare vendase do ishin shumë më tepër autonom dhe shumë më pak të prirur për t’ju nënshtruar apo përshtatur ndikimit të vendeve nga vijnë ndihmat.
Po të analizohet vendet e origjinës së ndihmës që iu vjen komuniteteve fetare në Shqipëri gjenden shume arsye për të patur dyshime apo rezerva pavarsisht se kjo gjë mund të tingëllojë shumë komplotiste apo konspirative. Kështu për shembull në vendin tonë tradita muslimane shqiptare e trashëguar nga një e kaluar e ndritur e organizimit të mileteve tolerante të perandorisë së dikurshme otomane po rivalizohet në vendin tonë nga futja e një tradite të re arabe që ka ardhur bashkë me ndihmat bujare që vijnë nga monarkitë arabe. Varësia politike e kishës autoqefale ortodokse shqiptare nga Greqia është një çështje që ka qenë vazhdimisht në qendër të vëmendjes së publikut në Shqipëri. Kjo çështje ende ngelet ndezur përderisa kleri i lartë ortodoks në Shqipëri ngelet me kombësi e shtetësi grek pavarësisht se kanë kaluar 17 vite nga ribërja e ligjshme e ushtrimit të fesë në vendin tonë, kohë e mjaftueshmë për të përgatitur klerikë të përshtatshëm vendas. Për kishën katolike është thelbësore dhe për pasojë më se e kuptueshme varësia e drejtëpërdrejtë nga Papati por është e pakuptueshme pse shumica dërrmuese e klerit katolik në Shqipëri është italian ndërkohë që mund të ishin fare mirë me prejardhje nga Evropa Qendrore apo nga vendet e tjera latine. Për më tepër, pamundësia apo mangësia financiare e komuniteteve fetare tradicionale shqiptare ka bërë që në vendin tonë të fitojnë terren shumë të gjerë sekte të ndryshe fetare të reja. Këto sekte kanë një avantazh të krahasuar buxhetet e majme që zotërojnë por shpesh mund të bëhet fjalë për sekte që në vendet e tjera janë të ndaluara për rrezikshmërinë e doktrinës që predikojnë.
Me pak fjalë arsyet që duhet të çojnë qeverinë që të kthejë sa më shpejt pronat e komuniteteve fetare janë shumë domethënëse. Së pari është ai moral, komunitetet fetare kanë qenë viktimat më të dëmtuara nga regjimi komunist e për këtë arsye duhet bërë sa më shpejt shpagimi apo dëmshpërblimi në formën e kthimit të pronave. Së dyti angazhimi fetar përbën një ndër shtyllat e shoqërisë civile në çdo vend të përparuar porse varësia e madhe nga donacionet e huaja është duke e kalbur sinqeritetin që duhet të mbizotërojë në këto komunitete. Së fundmi varësia e madhe ndaj ndihmave të huaja i detyron këto komunitete që të gëlltisin edhe axhendën politike që shpesh vjen si kusht me këtë ndihmë e për rrjedhojë të vënë në pikëpyetje përshtatshmërinë e veprimtarisë së këtyre komuniteteve me kulturën dhe kontekstin shqiptar si dhe besnikërinë e tyre ndaj shtetit shqiptar dhe ccështjes kombëtare. Kthimi i shpejtë i pronave të komuniteteve fetare në Shqipëri do të evitonte majisjen e mëtejshme të këtij problemi dhe do të sillte një kthesë në këtë situatë duke iu garantuar një qendrueshmëri ekonomike komuniteteve fetare që do të përkthehej në më shumë autonomi e dinjitet.
Topics: Shkrime | No Comments »
« Previous Entries